Sprawozdanie z sympozjum "Opiekunowie (nie)pamięci" w Szklarskiej Porębie

Dnia 5 grudnia 2025 w Szklarskiej Porębie spotkali się teoretycy i praktycy ratowania pamięci. Sympozjum poświęcone animacji i dokumentacji działalności społecznej osób opiekujących się zapomnianymi niemieckimi cmentarzami na Dolnym Śląsku zatytułowane zostało OPIEKUNOWIE (NIE)PAMIĘCI. Organizatorem wydarzenia był Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu, a partnerami Niemiecko-Polska Fundacja Ochrony Zabytków Kultury (DPS), Fundacja OP ENHEIM oraz Miejski Ośrodek Kultury, Sportu i Aktywności Lokalnej (MOKSiAL) w Szklarskiej Porębie. Projekt był dofinansowany w ramach Krajowego Planu Odbudowy przez Unię Europejską NextGeneration EU oraz z budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego.

Sympozjum w Szklarskiej Porębie stanowiło podsumowanie projektu pod tą samą nazwą, trwającego od jesieni 2022 roku. Odbywające się co kwartał spotkania społeczników doprowadziły do wyłonienia się grupy przedstawionej następnie w filmie Opiekunowie (nie)pamięci. Opowieść o osobach przywracających szacunek starym, zaniedbanym cmentarzom. Zdjęcia do filmu kręcono w różnych miejscach Dolnego Śląska, towarzysząc społecznikom. Efekt końcowy prac ekipy w składzie: Daniel Jasiński z działu Muzyki i Projektów Audiowizualnych Ośrodka Kultury i Sztuki we Wrocławiu (reżyseria), Jerzy Szota z TVP (kamera, montaż,), Adrian Janisio z "Fosy" (kamera), Szymon Strabużyński z CETA (dźwięk) po raz pierwszy został zaprezentowany właśnie w Szklarskiej Porębie. Film spotkał się z bardzo ciepłym przyjęciem międzynarodowej widowni. Ogromna w tym zasługa Renaty Bardzik – Miłosz. Dzięki niej obraz opatrzony został napisami w języku polskim i niemieckim. Tłumaczka towarzyszyła projektowi przez cały czas jego trwania, umożliwiając udział w spotkaniach również ekipom z Niemiec.

W filmie zaprezentowano prace na cmentarzach w Bystrzycy k. Wlenia, Gostkowie, Legnicy, Szklarskiej Porębie i Wrocławiu.

Projekcję filmu poprzedziły prelekcje zaproszonych gości, podzielone na trzy sesje. Pierwszą z nich zatytułowano Pamięć i niepamięć. Zgromadzona publiczność została wprowadzona przez Sławomira Sochaja, Marka Perzyńskiego oraz dr Karolinę Jarą w tematykę trudnego dziedzictwa i ratowania pamięci. Część tę moderował Marek Sztark, inicjator całego projektu.

Pierwsza z wymienionych osób to autor książki Niedopolska. Nowe spojrzenie na Ziemie Odzyskane. W swoim referacie omawiał paradoksy kształtowania się pamięci w – jak nazwał Ziemie Zachodnie i Północne – Niedopolsce. Na potrzeby referatu wybrał trzy z nich: paradoks powrotu do macierzy, paradoks mostu oraz paradoks palimpsetu.

Następnie zebrani mieli możliwość wysłuchania dziennikarza, pisarza a przede wszystkim znawcy dziejów Dolnego Śląska, Marka Perzyńskiego, przedstawiającego cmentarze jako wciąż jeszcze zbyt mało doceniane źródło wiedzy historycznej.

Karolina Jara, omawiając aspekty tabu w ładzie przestrzennym w odniesieniu do cmentarzy pokazała, że miejsca te skupiają w sobie dwa przeciwstawne znaczenia tego słowa: są zarówno święte jak i nieczyste. Na Ziemiach Zachodnich i Północnych, które przez wiele lat zwano Odzyskanymi pojawił się jednak jeszcze inny aspekt. Wszystkie te miejsca są/były obce kulturowo i najczęściej również religijnie. Wystąpienie Karoliny Jarej, przywołującej Andrzeja Stachowiaka i jego książkę Niemieckie cmentarze na Ziemiach Zachodnich jako miejsca niepamięci płynnie wprowadziło słuchaczy do drugiej części sympozjum, którą wypełniły wystąpienia praktyków.

Część zatytułowana Przywracanie pamięci była spotkaniem z praktykami, a poprowadziła ją Anita Kaczmarska, dyrektorka MOKSiAL w Szklarskiej Porębie. Słuchacze spotkali się najpierw z występującym on-line Tomaszem Hubertem Kandziorą, wójtem gminy Reńska Wieś w województwie opolskim, który opowiedział jak wygląda w praktyce samorządowej opieka nad historycznym cmentarzem żydowskim we wsi Dębowa. Wypowiedź wieloletniego wójta, który zainicjował i konsekwentnie realizuje opiekę nad zapomnianym cmentarzem pokazała, jakie możliwości otwiera współpraca na linii samorząd – społecznicy.

Drugą rozmówczynią Anity Kaczmarskiej była Hanna Szurczak, przedstawicielka towarzyszenia TILIAE z Legnicy. W swojej prelekcji przedstawiła środowisko cmentarników, opowiedając o osobach ratujących stare cmentarze i sposobach, w jaki to robią. Opierała się na swoich dziesięcioletnich obserwacjach poczynionych podczas prowadzenia strony internetowej Wiejskie cmentarze ewangelickie województwa łódzkiego.

Blok praktyków zdominowały kobiety. Kolejną prelegentką była Angelika Nolberczak, przewodnicząca Fundacji Anna w Gostkowie. Opowiedziała o doświadczeniach w pracy na cmentarzu ewangelickim, którym zajmuje się od 2016 roku, będąc równocześnie jego właścicielką. Wspomniała również o popularyzowaniu dobrych praktyk poprzez organizowanie warsztatów kamieniarskich, prowadzonych przez znanych i cenionych kamieniarzy.

Ostatnia w tej sesji rozmówczyni przybyła z Niemiec. To Ingrid Schnabel-Mumme, potomkini dawnych mieszkańców Dolnego Śląska, która od wielu lat opiekuje się cmentarzem w Bystrzycy k. Wlenia / Wisenthal. Opowiedziała o historii wsi, o dwóch cmentarzach, których się doczekała z powodu różnic religijnych wśród mieszkańców i o pracach ratunkowych na obu tych nekropoliach, które prowadzi wraz z rodziną i przyjaciółmi oraz polskimi wolontariuszami.

W trzeciej sesji, noszącej tytuł Poszerzanie pamięci, a moderowanej przez Agnieszkę Jabłońską z Fundacji Urban Memory we Wrocławiu wystąpili: dr Alan Weiss, współzałożyciel inicjatywy Spod ziemi patrzy Breslau, dr Sławomir Pastuszka, społecznik z Pszczyny oraz dr Ivo Laborewicz, pracownik Archiwum Państwowego we Wrocławiu, oddziału w Jeleniej Górze, współautor książki Panteon Karkonoszy wczoraj – dziś – jutro.

Alan Weiss od czterech lat odnajduje w przestrzeni Wrocławia niewidzialne cmentarze. W swoim wystąpieniu dzielił się wiedzą o tych miejscach, o ich powojennej historii. Na przykładzie odnalezionych w nieoczywistych miejscach nagrobków opowiadał o przedwojennych mieszkańcach stolicy Dolnego Śląska i pokazywał, że w tym mieście jest wciąż jeszcze bardzo wiele do zrobienia w kwestii ratowania pamięci o zwykłych breslauerach i breslauerkach.

Kolejny panelista wprowadził słuchaczy w tematykę opieki nad cmentarzami żydowskimi na Górnym Śląsku. Sławomir Pastuszka zajmuje się nimi od dwudziestu lat. Traktując je jako swoje osobiste dziedzictwo pokonał bardzo wiele przeszkód natury formalnej i chętnie dzielił się z obecnymi na wykładzie sposobami, które wykorzystał. Mówca pokazywał specyfikę regionu w którym mieszka i działa, podkreślając jego odmienność w stosunku do zapomnianych cmentarzy Dolnego Śląska.

Trzecią sesję sympozjum zakończyło wystąpienie Ivo Łaborewicza, który przybliżył obecnym na sali historię malowniczo położonego cmentarza ewangelickiego w Szklarskiej Porębie, zwanego Panteonem Karkonoszy. Warto tu wspomnieć o niespodziance, jaką dla uczestników spotkania przygotowała dyrektorka Muzeum Karkonoskiego. Izabela Zaprucka, współautorka książki, przybyła na spotkanie z egzemplarzami Panteonu Karkonoszy wydanego właśnie w języku niemieckim.

Dla osób, które mogły pozostać do soboty zorganizowano spacer po terenie cmentarza ewangelickiego w Szklarskiej Porębie.

Sympozjum było transmitowane on-line. Jego pełen zapis znajduje się pod linkiem ( link do profilu OKIS na FB )

Tekst: Hanna Szurczak, zdjęcia: Hanna Szurczak, Karolina Jara, Monika Suder, Maria Sztark